ZASTOSOWANIE PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W TERAPII PEDAGOGICZNEJ DZIECI DYSLEKTYCZNYCH

ZASTOSOWANIE PROGRAMÓW KOMPUTEROWYCH W TERAPII PEDAGOGICZNEJ DZIECI DYSLEKTYCZNYCH

Współczesny polski system edukacyjny przejawia wiele braków. Typowe dla polskiej szkoły jest wynikające z addytywizmu przeładowanie programów, ich historycyzm i encyklopedyzm oraz kształcenie wycinkowe - a nie wszechstronne. Nauczanie metodami werbalnymi i frontalnymi, a także zła organizacja pracy i wykorzystywanie w niewystarczającym stopniu środków dydaktycznych sprawiają, iż szkoła nie wypełnia tych zadań, które do niej należą. Minusem obecnego szkolnictwa jest również sytuacja dominowania kształcenia nad funkcjami opiekuńczymi i wychowawczymi. Rola placówek oświatowych sprowadza się często wyłącznie do przekazywania wiedzy, której uczniowie nie potrafią wykorzystać w praktyce. W takim nieelastycznym systemie nieprawidłowo funkcjonują dzieci, których rozwój nie przebiega w zgodzie z przyjętymi normami. Do uczniów takich należą między innymi dzieci dyslektyczne - ze specyficznymi problemami w nauce czytania i pisania. Uczęszczają one najczęściej do masowych szkół podstawowych, w których - ze względu na sposób pracy tych placówek i braki je nękające - niemożliwym jest nabywanie podstawowych umiejętności szkolnych oraz opanowanie technik szkolnych - czytania i pisania. Nauczyciel, w związku z typowym dla szkoły masowej systemem pracy, nie ma możliwości na tradycyjnych jednostkach lekcyjnych otoczyć dziecka dyslektycznego szczególną troską - zapewniając mu wspomaganie i stymulowanie - niezbędne dla usprawniania zaburzonych funkcji percepcyjno - motorycznych. Dostrzeżenie problemów nękających szereg dzieci - rodzi liczne koncepcje objęcia ich opieką i udzielania efektywnej pomocy.

Terapia pedagogiczna, której zadaniem jest leczenie zaburzeń poprzez odpowiednio dobrany adekwatny do indywidualnych potrzeb i możliwości dziecka system wychowawczy i kształcący - jest podstawowym sposobem udzielania pomocy dziecku dyslektycznemu. Terapia prowadzona - czy to w formie zajęć terapeutycznych, czy jako zasada funkcjonowania szkoły terapeutycznej - pełni funkcję specjalistycznej pomocy korekcyjno - kompensacyjno - wyrównawczej i jednocześnie profilaktyczno - usprawniającej. Do pomniejszania i zwalczania odchyleń i ich konsekwencji, utrudniających dziecku rozwój oraz do wzmożonego rozwijania prawidłowo działających funkcji percepcyjno - motorycznych, terapeuci wykorzystują wiele różnorodnych metod pracy.

Ze względu na powszechnie obserwowaną komputeryzację wszystkich sfer życia ludzkiego - warto rozważyć, czy programy komputerowe mogą znaleźć zastosowanie w terapii pedagogicznej dzieci dyslektycznych. Komputery mają już swoje miejsce w szkolnictwie - i to zarówno jako urządzenia wspierające prace administracyjne, planowanie działalności placówki, jako narzędzia pomocne w projektowaniu i realizacji procesu dydaktycznego. Korzyści płynące z zastosowania komputera na lekcji zostały już potwierdzone. Urządzenie to doskonale symuluje różnorodne sytuacje dydaktyczne, jest cierpliwe i obiektywne, daje uczniom możliwość indywidualnej pracy i stymuluje do samodzielnego rozwiązywania problemów dostarczając rozlicznych aktywizujących i mobilizujących bodźców. Można więc wysnuć przypuszczenie, iż zaplanowanie wsparcia zajęć terapeutycznych dla dzieci dyslektycznych pracą z odpowiednimi programami komputerowymi jest ideą wartościową, korzystną dla dzieci z trudnościami w nauce czytania i pisania.

Wykorzystania oprogramowania komputerowego w terapii pedagogicznej - w tym także w niwelowaniu dysleksji - wydaje się bezsporne. Doświadczenia prowadzone w Zakładzie Technologii Kształcenia IP UMK w Toruniu wskazują na rosnące znaczenie komputerów w diagnozowaniu i terapii różnorodnych zaburzeń rozwojowych, szczególnie tych, które występują u dzieci w młodszym wieku szkolnym. Wartość metod komputerowych we wstępnym wykrywaniu, diagnozie deficytów dziecka, które po raz pierwszy przychodzi do placówki oświatowej należy uznać za istotne działanie pozwalające przygotować proces kształcenia dostosowany do możliwości dzieci. Komputer jest też znakomitym narzędziem skutecznie ograniczającym wpływ zaburzeń występujących u dziecka. W praktyce pedagogicznej mamy coraz więcej różnorodnych aplikacji komputerowych znajdujących zastosowanie w pedagogice specjalnej oraz w terapii pedagogicznej. Wymienić można tu programy testujące, korygujące wady wymowy, uczące mowy, stymulujące prawidłowe wypowiadanie się, usuwające trudności w czytaniu, doskonalące słuch fonematyczny. Generalnie pogrupować możemy je następująco:

- programy specjalistyczne (między innymi logopedyczne, do terapii dysleksji, nauki mowy dzieci głuchych);

- programy ogólnego zastosowania w terapii (na przykład wspomagające proces edukacyjny w zakresie rozwoju ogólnego, uwrażliwiające słuch fonematyczny, stymulujące mowę - szczególnie samodzielne wypowiedzi, doskonalące rytmizację mowy);

- programy testujące (między innymi sprawdzające słuch fonematyczny, np. opozycje fonemowe p - b, d - t, k - g, badające umiejętność rozróżniania kształtów);

- programy wspomagające rozwój - pomocnicze (na przykład doskonalące słuch - jego wrażliwość, poczucie rytmu, pamięć, wyobraźnię słuchową, ćwiczące rozróżnianie kształtów, liter i cyfr, wspierające nabywanie podstawowych umiejętności szkolnych - czytania i pisania)[1]

Niezwykle ważnym walorem komputerowej terapii pedagogicznej jest jej wizualizacja. Bowiem pozwala ona na optymalizację w wykorzystaniu wszystkich receptorów dziecka w procesie terapii. Włączenie obrazu w proces nauczania lub terapii ułatwia komplementarność przetwarzania informacji w mózgu. Wykorzystanie komputera umożliwia więc nauczanie polisensoryczne - bardzo korzystne dla dyslektyków, u których występują zaburzenia spostrzegania słuchowego i (lub) wzrokowego. Zaangażowanie możliwie wielu zmysłów w procesy poznawcze dzieci dyslektycznych jest dla nich szansą przełamania, zminimalizowania trudności w czytaniu i pisaniu. Oznacza to, iż rola komputera w terapii dysleksji będzie wzrastać wraz z sukcesywnym pojawianiem się ich we wszystkich placówkach oświatowych oraz ze wzrostem zainteresowania i rzetelnej wiedzy pedagogów na temat możliwości wspomagania komputerem procesu terapeutycznego, jego optymalizacji.

Ważną rolę w procesie terapii dysleksji stanowią sytuacje dydaktyczne. Ich właściwy dobór, obok diagnozy, osoby terapeuty i wychowanka oraz atmosfery i intensywności terapii, decyduje o efektywności tego procesu. Do kreowania sytuacji dydaktycznych pożytecznych w rewalidacji dysleksji wykorzystać można wiele środków dydaktycznych, a wśród nich także komputer. Programy komputerowe z powodzeniem stosować można we wszystkich etapach terapii - w fazie wstępnej, merytorycznej i końcowej.

Ze względu na fakt, iż część wstępna zajęć terapeutycznych powinna obejmować ćwiczenia zapewniające dziecku komfort emocjonalny, mobilizujące je i budząc wiarę we własne możliwości oraz doskonaląc koncentrację uwagi - nie należy tu jednak stosować programów stricte edukacyjnych, merytorycznych. Warto zaś wykorzystać programy typu - gry, z którymi praca będzie dla ucznia zabawą, a jednocześnie osiągnięte w jej trakcie powodzenie zapewni dziecku poczucie bezpieczeństwa i własnej wartości.

Jednym z programów komputerowych, z którymi praca w fazie wstępnej terapii jest doskonałym przygotowaniem do zasadniczej części zajęć jest "Animated Shapes". Aplikacja ta, wydana przez Flix Productions, umożliwia dzieciom ćwiczenia w rozpoznawaniu kolorów i kształtów. Zastosowana forma nauki przez zabawę sprawia, że program ten budzi zainteresowanie dzieci i mobilizuje je do pracy. Prosta obsługa jest istotnym walorem "Animated Shapes". Po uruchomieniu programu pojawia się pierwsza plansza, na której wzdłuż lewego brzegu znajdują się kolejno: kwadrat, okrąg, trójkąt, prostokąt i ośmiokąt foremny. Po stronie prawej widać dziesięć prostokątów - każdy innego koloru. Na środku ekranu widnieje pytanie: "What shape is this ?" (jaki to kształt). Pod pytaniem ukazuje się jedna z figur. Dziecko używając klawiszy ze strzałkami musi wybrać spośród figur widocznych z lewej strony ekranu - taką samą jak ta. Po wybraniu kształtu pojawia się drugie pytanie: "What colour is this ?" (jaki to kolor). Grający znów używa strzałek, by spośród dziesięciu różnych kolorów wybrać właściwy. Trafne wybory są potwierdzane krótką melodią, nieprawidłowe zaś komputer sygnalizuje niskim dźwiękiem. Zadanie polega na określeniu kształtu i koloru kilku figur, które następnie przemieszczają się i zatrzymują na dole ekranu. Kiedy są tam już wszystkie - następuje ich połączenie w pewną całość i ożywienie. Praca dziecka zostaje nagrodzona obserwacją stworzonej przez siebie lampy, która sama się wyłącza, myszki biegającej wokół sera, startującej rakiety, samochodu, z którego wysiada słoń, czy przemieszczającego się domu. W dowolnej chwili dziecko może zrezygnować z pracy z programem poprzez użycie klawisza z literą Q. Pojawi się wówczas napis: "See you next time !" (do zobaczenia następnym razem).

Praca z "Animated Shapes" może pomóc dziecku w pokonywaniu jego lękliwości spowodowanej tym, że w swej pracy nie nadąża ono za innymi dziećmi. Tu pracować może we własnym tempie bez narażania się na drwiny. Program ten doskonali niewłaściwie funkcjonujący analizator wzrokowy - prowokuje dziecko do intensywnego skupienia się na rozpoznawaniu kształtów i kolorów. Musi je ono poddać analizie, porównać i odróżnić. Dodatkowym walorem tego programu jest to, iż obserwację ożywionych kształtów można wykorzystać do nakłaniania dziecka do budowania samodzielnych swobodnych wypowiedzi.

Innym programem, który warto zastosować w pierwszym etapie zajęć terapeutycznych wspomaganych komputerem jest "Match`em". Jest to komputerowa wersja popularnej, cenionej przez rodziców i pedagogów gry "Memo". Aplikacja ta, stworzona przez C. A. Hardy`ego, świetnie ćwiczy spostrzegawczość i pamięć dzieci. Jej istotą jest odnajdywanie jak największej liczby par kart. Pośród sześćdziesięciu czterech kart, które leżą tak, iż nie widać obrazków jakie znajdują się na nich - odnaleźć trzeba dwie identyczne. Istnieją dwie wersje gry - jedna zawiera szesnaście rodzajów obrazków, druga trzydzieści dwa. W "Match`em" mogą grać dwie osoby lub jedna - wówczas rywalizuje ona z komputerem. Zawodnik, używając myszki, "odkrywa" kolejno dwie karty. Stara się zapamiętać, co przedstawiają i gdzie znajdują się. Jeśli nie są to obrazki takie same - karty wracają do pierwotnego położenia kryjącego rysunek. Gdy zaś grający zdoła odnaleźć parę - otrzymuje punkty, a karty znikają. Gra trwa do połączenia w pary wszystkich kart, choć można ją przerwać w dowolnym momencie wybierając opcję Quit. Zwycięzcą zostaje ten zawodnik, który uzyska większą liczbę punktów.

Dziecko dyslektyczne mające problemy z dokładnym postrzeganiem kształtów grając w "Match`em" ma okazję doskonalić tę funkcję. Pożądane jest, by dziecko omawiało każdą "odkrytą" kartę i wspomagało w ten sposób funkcjonowanie swego analizatora wzrokowego - słuchowym. Podczas pracy z "Match`em" ćwiczy się również pamięć obrazów, która nie jest mocną stroną dyslektyka.

Kolejną aplikacją są "Figurki. Cyferki. Kierunki." autorstwa M. Modzelewskiego, A. Skrzypek i A. Tokarskiego. Program ten również nadaje się znakomicie do wstępnej pracy z dzieckiem dyslektycznym, gdyż w atrakcyjny i zabawny sposób mobilizuje do skupienia uwagi i rozpoznawania różnorodnych kształtów. "Figurki. Cyferki. Kierunki." pozwalają na wybór sześciu rodzajów gier, określenie tempa pracy (wolne, średnie, szybkie) oraz ilości powtórzeń niezbędnych dla poprawnego wykonania zadania. W każdej z gier plansza jest taka sama. Z prawej strony dolnej części ekranu znajduje się sześć wzniesień, pod którymi umieszczane są rysunki będące treścią zadania. Po rozpoczęciu pierwszej gry - zatytułowanej "Figury I" - biały duszek wędrujący po dolnej części planszy rozmieszcza figury geometryczne pod wzniesieniami. Są to: trójkąt, trapez, okrąg, romb, elipsa i prostokąt. Kiedy duszek zakończy swą pracę w lewej górnej części ekranu pojawia się helikopter. Leci on w kierunku prawej krawędzi planszy wioząc jedną z figur umieszczonych pod wzniesieniami. Kiedy figura znajdzie się nad identyczną - należy połączyć je poprzez naciśnięcie klawisza spacji. Jeśli grający niewłaściwie połączy kształty, wówczas pojawia się czarny duszek, który zabiera źle usytuowaną figurę. W grze "Figury II" rozpoznawać trzeba kształty bardziej skomplikowane: sześciokąt foremny, gwiazdę, pół koła, ćwierć koła, równoległobok. Zasada gry jest taka sama, a helikopter transportuje tylko takie figury, jak te, które znajdują się pod wzniesieniami. W "Figurach III" pojawiają się kształty z dwóch poprzednich zestawów, ale helikopter przewozi nie tylko takie same figury, lecz również inne. Czwarty rodzaj gry w tym programie to "Symbole". Pojawiają się tu desygnaty różnorodnych przedmiotów, które dziecko ma rozpoznać i odpowiednio dobrać. Jest to poziom stosunkowo trudny, gdyż rysunki są uproszczone, niełatwe do rozpoznania. Dodatkowym utrudnieniem jest to, że helikopter znów przewozi także inne symbole, innej wielkości i koloru. "Cyferki" to gra piąta, w której pod wzniesieniami pojawiają się cyfry od zero do dziewięć. Grający musi dopasować przelatującą cyfrę - nawet wtedy, gdy jest innego koloru lub kroju. Ostatni rodzaj gry to "Kierunki", gdzie zadanie polega na dopasowaniu np. strzałek. Pod wzniesieniami znajdują się strzałki, lecz każda zwrócona jest w innym kierunku. We wszystkich poziomach "Figurek. Cyferek. Kierunków." właściwe dopasowanie elementów nagradzane jest krótką melodią, podobnie jak wykonanie całego zadania. Grę można zatrzymać w dowolnym momencie naciskając Pauzę lub zakończyć używając klawisza Esc.

Dla dziecka dyslektycznego mającego ogromne trudności w orientacji przestrzennej praca z tym programem jest bardzo pożyteczna. Dziecko może również doskonalić spostrzeganie obrazów i symboli graficznych oraz rozróżnianie barw i kształtów. W pracy z aplikacją "Figurki. Cyferki. Kierunki." nie przeszkadza wolne tempo pracy, gdyż pokazanie kształtu przeznaczonego do rozpoznania może być kilkakrotnie powtórzone, a dziecko samo ustala tempo pracy.

"Tetra-Veks" to program S. Fergusona działający w środowisku Windows. Jest to niewielka, lecz bardzo ciekawa aplikacja przydatna w terapii wspomaganej komputerem. Zadaniem grającego jest zapoznanie się z czterema kwadratami (w wersji najprostszej), z których każdy podzielony jest przekątnymi na cztery trójkąty. W każdym trójkącie umieszczona jest jedna cyfra (ewentualnie litera łacińska lub grecka). Obok kwadratów znajduje się pole z czterema wolnymi miejscami. Grający, przy użyciu myszki, musi przenieść wszystkie kwadraty na sąsiednie pole tak, by figury stykające się łączyły trójkąty zawierające taka samą cyfrę. Istnieje możliwość uzyskania pomocy - po wybraniu opcji Hint komputer umiejscawia właściwie jeden kwadrat, a potem kolejne. Jeśli grający nie potrafi poradzić sobie z zadaniem, może - klikając Solve - zobaczyć prawidłowo ułożone wszystkie elementy, zapamiętać je, a następnie samodzielnie ułożyć. Najłatwiejsza wersja zawiera cztery kwadraty, ale wybrać też można pole - 3 x 3, 4 x 4, 5 x 5

Każde dziecko, a uczeń z dysleksją w sposób szczególny, pracując z "Tetra-Veks" ma sposobność ćwiczenia rozpoznawania i odróżniania symboli graficznych. Podczas przemieszczania kwadratów doskonali się orientacja przestrzenna i znajomość stosunków przestrzennych. Wykorzystanie tej aplikacji ma również znaczenie dla rozwoju wyobraźni, pamięci i sprawności myślenia.

Ostatnim z przedstawianych tu programów mogących znaleźć zastosowanie w początkowej fazie terapii dysleksji są "Puzzle". Aplikacja ta stworzona przez P. Bauckinghama funkcjonuje w środowisku Windows. Osoba grająca zapoznaje się z ułożoną prawidłowo układanką składającą się z prostokątów. Na każdej z tych figur znajdują się kolejne litery alfabetu lub jako całość stanowią one pewien obrazek. Może ich być piętnaście, trzydzieści pięć lub sześćdziesiąt trzy. Po zapoznaniu się z ułożonymi puzzlami - dziecko wybiera opcję "scramble", która powoduje przemieszczenie się prostokątów. Grający używając myszki przesuwa elementy tak, by powstała prawidłowo ułożona układanka. Prostokąty można przesuwać w miejsce, które jest puste - a takie jest tylko jedno. Kiedy puzzle zostaną właściwie ułożone - grający otrzymuje pochwałę.

Program ten pomaga dziecku dyslektycznemu usprawniać pamięć obrazów graficznych oraz ćwiczyć orientację przestrzenną i znajomość stosunków przestrzennych, które są niezbędne dla nauki czytania i pisania. Dziecko ma również może realizować zadanie we własnym tempie, co jest ważną zaletą "Puzzli". Dodatkowym walorem tej aplikacji - istotnym dla dyslektyków - jest okazja do ćwiczeń w rozpoznawaniu kształtów wielkich i małych liter.

Praca ze wszystkimi z omówionych wyżej programów komputerowych daje sposobność wyzbycia się nieśmiałości i lękliwości typowej dzieciom dyslektycznym. Dzięki samodzielnemu wykonaniu zadań mają one okazję do nabrania wiary w swoje możliwości, przekonania się o własnej wartości. Praca, realizowana poprzez zabawę, uwieńczona powodzeniem kształtuje motywację do dalszej, poważniejszej pracy - także nad tym, z czym dziecko ma spore trudności. Atrakcyjna forma ćwiczeń przygotowujących do nabywania podstawowych umiejętności szkolnych - czytania i pisania - mobilizuje uczniów dyslektycznych do aktywnego uczestnictwa w zajęciach i intensywnej pracy pozwalającej przezwyciężyć problemy.

Zasadniczym etapem zajęć terapeutycznych ukierunkowanych na pomoc dziecku ze specyficznymi problemami w czytaniu i pisaniu są ćwiczenia przeprowadzane w części merytorycznej terapii. Kiedy w części wstępnej zajęć dziecko rozluźni się, nabierze pewności siebie i zmobilizuje się do intensywnej pracy - wówczas można zacząć najważniejszy etap terapii. Będzie on obejmował szereg ćwiczeń o charakterze merytorycznym, przygotowujących do nauki czytania i pisania, ułatwiających nabywanie tych umiejętności, a także pomagających w eliminowaniu przyczyn trudności napotykanych podczas nauki przez dzieci dyslektyczne. Do ćwiczeń tych wykorzystuje się wiele różnorodnych metod w celu urozmaicania dziecku pracy oraz wypracowywania u niego umiejętności radzenia sobie z danym problemem bez względu na charakter sytuacji dydaktycznej. Jedną z tych metod jest praca z komputerem. Urządzenie to może być bardzo przydatne w treningu zaburzonych funkcji wzrokowych i słuchowych dziecka oraz w kształtowaniu jego wiedzy i umiejętności. Istnieje wiele programów, których zastosowanie w terapii dziecka dysleksyjnego przynieść może znaczące efekty w minimalizowaniu jego problemów a przede wszystkim w usprawnianiu technik szkolnych.

"Literki-Cyferki" to program opublikowany przez Wydawnictwo Informatyczne "Vips". Zawiera on około trzystu plansz z różnorodnymi ćwiczeniami przygotowującymi do nauki czytania i pisania. Zadania, które proponuje ta aplikacja są także doskonałe do terapii pedagogicznej dzieci dyslektycznych, którym podstawowe umiejętności szkolne sprawiają wielkie trudności. "Literki-Cyferki" dają możliwość ćwiczenia rozpoznawania kształtów, barw i wielkości figur i liter, dobierania podobnych lub identycznych ilustracji, a także nabywania wprawy w czytaniu. Program jest łatwy w obsłudze i daje możliwość wybierania poziomu trudności ćwiczeń. Po uruchomieniu programu na ekranie pojawia się chłopiec lub dziewczynka - w zależności od wcześniej dokonanego wyboru - oraz troje drzwi do poszczególnych poziomów gry. Należy wybrać poziom przesuwając postać klawiszem kierunkowym. Po wybraniu pierwszych drzwi pojawiać się będą kolejno plansze z najłatwiejszymi zadaniami. W pierwszym z zadań na dole ekranu ukazują się trzy obrazki, a obok nich jedno wolne miejsce. Ćwiczenie polega na uzupełnieniu tego miejsca jednym z sześciu obrazków znajdujących się po prawej stronie planszy. W celu wstawienia wybranego obrazka trzeba, używając strzałek góra - dół ustawić na jego wysokości postać, a następnie popchnąć go poprzez wciśnięcie strzałki skierowanej w lewo. Jeśli obrazek zostanie wybrany nieprawidłowo - wraca na swoje pierwotne miejsce. Tylko właściwy element zostaje na miejscu, które było puste, a postać podskakuje z radości. Po chwili pojawia się następna plansza. Kolejny rodzaj ćwiczeń polega na wybraniu spośród wielu rozrzuconych obrazków - wszystkich identycznych z wzorcem umieszczonym w lewym dolnym rogu i okolonym potrójną ramką. W ramce mogą znajdować się rysunki, figury geometryczne, liczby, litery. Dziecko dokonuje wyboru przez przesunięcie postaci na dany rysunek. Jeśli wybierze zły - nic nie będzie się działo, gdy dobry - przemieści się on na dół ekranu. W trzecim rodzaju plansz pojawiają się dwie kolumny obrazków - jedna wzdłuż lewej, druga prawej krawędzi ekranu. Dziecko powinno dopasować obrazki z prawej kolumny do tych, które znajdują się z lewej. Mogą to być przedmioty, liczby, litery oraz figury geometryczne. Niektóre obrazki w obu kolumnach są identyczne, ale część jest tylko podobna lub powiązana tematycznie. Na drugim poziomie ćwiczenia są trudniejsze. Występują tu także obrazki, ale należy pod nimi uzupełnić pod nimi lub ułożyć całe podpisy. W pierwszym rodzaju zadań w podpisie brakuje jednej litery, którą trzeba odnaleźć wśród sześciu umieszczonych w kolumnie z prawej strony ekranu. Często są to tak zwane litery trudne: ó, u, ć, ś, ń, ł, więc ćwiczenie nie jest łatwe. W drugiej grupie plansz tego poziomu należy ułożyć podpis wybierając odpowiednie litery spośród wielu rozmieszczonych na całym ekranie. Obrazki przedstawiają przedmioty, których nazwy są krótkie - jedno- i dwusylabowe. Trzeci rodzaj plansz prezentuje zadania matematyczne. Do ciągu obrazków symbolizujących dodawanie lub odejmowanie dziecko musi dobrać obrazek z cyfrą symbolizującą wynik tego działania. Gdy na ekranie pokazane zostaną w dwóch kolumnach kostki domina (jedne są oznaczone cyframi, zaś drugie kropkami) - trzeba dopasować klocki o jednakowej wartości. Inne zadanie z kostkami domina polega na dobraniu czwartego klocka do trzech ułożonych już prawidłowo. W kolumnach pojawiają się także figury geometryczne, które należy połączyć na podstawie jednej cechy wspólnej - koloru, kształtu lub wielkości. Na poziomie trzecim ćwiczenia mają podobny charakter, ale są jeszcze trudniejsze. Jeżeli dziecko nie potrafi poradzić sobie z którąś z plansz lub nie chce wykonywać danego zadania - może zawsze przejść do następnego naciskając klawisz Esc. Można też przerwać pracę w dowolnej chwili używając F10, by przejść do ekranu głównego lub zrezygnować z gry naciskając F10 powtórnie.

Praca z "Literkami-Cyferkami" uczy dopasowywania różnych elementów do zbiorów. Wymaga to przeanalizowania problemu, odnalezienia związków między poszczególnymi elementami - co jest bardzo dobrym ćwiczeniem sprawności logicznego myślenia. Wyszukiwanie podobnych i takich samych kształtów, cyfr i liter doskonali prawidłowe spostrzeganie, procesy analizy oraz umiejętność porównywania. Uzupełnianie i układanie podpisów do obrazków jest bardzo przydatne dziecku dyslektycznemu, które ma problemy z analizą i syntezą wzrokową. W trakcie wyszukiwania na planszy odpowiednich elementów uczeń usprawnia znajomość stosunków przestrzennych, a używając klawiszy ze strzałkami - orientację przestrzenną. Wykonując ćwiczenia na materiale literowym dyslektyk podnosi znajomość liter, zapamiętuje ich kształt oraz doskonali postrzeganie obrazu graficznego cyfr, liter i wyrazów. Praca z "Literkami-Cyferkami" jest również okazją do ćwiczenia czytania - literowania, sylabizowania i czytania całościowego ze zrozumieniem. Program ten można także wykorzystać do ćwiczeń z zakresu analizy i syntezy słuchowej, w których dziecko ma wskazywać rysunki przedstawiające to, co wymienił terapeuta.

"Mała Ortografia" jest również programem, wydanym przez "Vips", zapewniającym dziecku znakomitą zabawę, która jednocześnie jest efektywną nauką ortografii. Problemy z poprawną pisownią są istotną częścią trudności dzieci dyslektycznych, tak więc aplikacja ta znakomicie nadaje się do terapii dysleksji. Po uruchomieniu "Małej Ortografii" na ekranie ukazuje się dżdżownica prosząca o podanie imienia gracza. Podanie imienia umożliwia zapamiętanie i przechowywanie najlepszych wyników każdej grającej osoby. Następnie pojawia się informacja, od którego poziomu można zacząć grać. "Mała Ortografia" jest podzielona na kilka części i każde dziecko, które gra pierwszy raz - startuje od poziomu zerowego. Kiedy zaś gra po raz kolejny - rozpoczyna od poziomu poprzedzającego ten, na którym skończył ostatnio. Przejście do kolejnego etapu możliwe jest tylko po ukończeniu poprzedniego. Po uruchomieniu gry na ekranie pojawia się stała plansza, której brzegi ograniczają ściany. W środku znajduje się dżdżownica i różne litery. W górnej linii ekranu oprócz licznika punktów jest miejsce, w którym pojawiają się kolejne obrazki i napisy. W napisach brakuje od jednej do kilku liter. Zadaniem dziecka jest uzupełnienie wolnych miejsc poprzez takie sterowanie dżdżownicą (klawiszami strzałek), by zjadała kolejno brakujące litery. Kiedy zostają wybrane i "zjedzone" właściwe litery - grający otrzymuje punkty, a dżdżownicy przybywa segmentów. Jeśli dżdżownica połknie złą literę - traci się punkty, a segmentów ubywa. Istnieje kilka rodzajów napisów. Gdy pojawia się rysunek - wówczas napis ma być jego podpisem, jeśli w ramce wystąpi litera T - trzeba na podstawie początkowej części napisu domyślić się, jakich liter brakuje. Gdy zaś pojawi się pytajnik - należy po prostu zgadnąć, jakie powinny być następne litery. Słowa do uzupełnienia to najczęściej wyrazy, których pisownia sprawia największe trudności. Pojawiają się więc: "mura_", "p_łka", "b_łka", "ja_łko", "d_d_ownica", "_ _cyklopedia", "sło_ce", "_ufiec", "k_ _puter", "_abka" itp. Na planszy ukazują się też inne elementy uatrakcyjniające grę. Są to jabłka i serduszka, których zjedzenie dostarcza dżdżownicy segmentów, a grającemu - punktów. Jeśli na ekranie wystąpi ściana, należy unikać jej, gdyż zderzenie z nią powoduje utratę segmentów. Podobnie dzieje się przy spotkaniu ze strzałką. Kiedy dżdżownica zderzy się z głową żabki - następuje koniec gry. Po zgromadzeniu odpowiedniej ilości punktów za poprawne uzupełnienia oraz osiągnięciu przez dżdżownicę pewnej długości - program pozwala przejść na kolejny poziom. Tak więc opanowanie pisowni łatwiejszych wyrazów umożliwia ćwiczenia z trudniejszym zestawem. Grę można przerwać w dowolnym momencie używając klawisza Esc oraz F10.

W trakcie pracy z "Małą Ortografią", dziecko zapamiętuje pisownię poszczególnych wyrazów. Te słowa, z którymi grający ma szczególne trudności pojawiają się kilkakrotnie, by umożliwić mu utrwalenie ich pisowni. Wstawiane litery są zielone, a pozostałe fioletowe - wyróżnienie to ułatwia wzrokowe zapamiętanie obrazu graficznego słów. Dla dziecka dyslektycznego, mającego duże kłopoty z ortografią, praca z tym programem jest świetnym ćwiczeniem pomagającym przezwyciężyć te trudności. Używając spacji można zatrzymać grę dla dokonania dokładnej analizy wyrazu lub dla ćwiczeń w rozpoznawaniu liter, nazywaniu ich. Ćwiczenie to jest szczególnie przydatne, gdy u dziecka występują problemy w spostrzeganiu i rozróżnianiu liter o podobnym kształcie, a innym położeniu lub kierunku - np.: b - d, g - p, p - b, e - o - a. Program umożliwia także dokonywanie analizy i syntezy wzrokowej wyrazów oraz stwarza okazję do ćwiczenia czytania. Ma to duże znaczenie, gdyż dziecko dyslektyczne przekręca słowa w wyniku zamiany kolejności liter i sylab, opuszcza lub dodaje części wyrazów albo też nieprawidłowo odczytuje niektóre litery.

Kolejnym programem zasługującym na wykorzystanie w terapii dzieci dyslektycznych jest "Ortotris". Został on opublikowany przez wydawnictwo TIM Soft i służy do doskonalenia poprawnej pisowni - może więc być przydatny w pracy z dzieckiem dyslektycznym. Program posiada dwie podstawowe opcje - teoria i praktyka. Gdy grający używając myszki wybierze pierwszą z nich, ma możność zapoznania się z podstawowymi zasadami pisowni języka polskiego:

Opcja - praktyka- umożliwia rozpoczęcie gry. Po jej wybraniu pokazuje się następne okienko proponujące poszczególne fragmenty ortografii, które można ćwiczyć:

Można także wybrać sposób doboru słów z zestawu oraz ilość i szybkość spadających wyrazów. Po rozpoczęciu gry ukazuje się plansza - na jej środku znajduje się pole - studnia, w którym spadają wyrazy. Poniżej pojawiają się dwie litery do wyboru (na przykład: rz i ż). W górnej części prawej strony planszy znajduje się komentator, który reaguje miną na dobry i zły wybór. Pod nim umieszczony jest słupkowy wskaźnik ilości poprawnych odpowiedzi, zaś obok niego zaś kwadraty informujące jaka część wyrazów wystąpiła już już w zadaniu. Podczas gry spadają kolejno słowa z pustym miejscem (na przykład: _eka, _aba, mą_, kolnie_yk, _ona), w które należy wstawić jedną z liter widniejących w dolnym pasku. Dziecko dokonuje wyboru poprzez wciśnięcie klawisza ze strzałką skierowaną w lewo lub prawo. Jeżeli została wybrana właściwa litera - wyraz spadnie poza studnie. Jeśli grający wybrał źle lub nie podjął decyzji, która pisownia jest prawidłowa - słowo pozostaje na dnie studni już w formie poprawnej. Po zakończeniu gry na ekranie pojawia się podsumowanie pracy . Zawiera ono dane o ilości dobrych i błędnych odpowiedzi oraz ocenę w skali 1 - 6. Wraz z szóstką dziecko otrzymuje nagrodę - niespodziankę. Jeżeli grający popełnił błędy, wówczas komputer stwarza mu możność przyswojenia poprawnej pisowni tych wyrazów. Dziecko przygląda się słowu przez jakiś czas - starając się je zapamiętać, a kiedy uzna, że już zna jego pisownię - naciskając dowolny klawisz przechodzi do kolejnego. Wówczas raz jeszcze wyrazy te z pustym miejscem wpadają do studni, a dziecko wybiera litery, którymi trzeba je uzupełnić. Podczas spadania słów grę można przerwać w dowolnym momencie wciskając klawisz Esc.

Praca z "Ortotrisem" jest bardzo dobrym ćwiczeniem dla wszystkich.. Swą znajomość ortografii sprawdzić może każda osoba, a dla tych, którzy mają z nią problemy - jest to rewelacyjny środek do nauki, będący jednocześnie wyśmienitą zabawą. Atrakcyjność programu zachęci więc także dziecko dyslektyczne do intensywnej pracy nad jego problemami. Doskonalić ono może poprawną pisownię we wszystkich zakresach, a szczególnie z wyjątkowo dla niego trudnymi (ze względu na obniżone funkcjonowanie słuchu fonematycznego): ą - om - on, ę - em - en, i - j. "Ortotris" ma jeszcze dodatkową zaletę. Istnieje w nim możliwość wprowadzania wyrazów, tworzenia nowych zestawów słów. Pozwala to więc na tworzenie indywidualnych, specyficznych zestawów do pracy dla dziecka dyslektycznego. Mogą one zawierać np. wyrazy o podobnym brzmieniu - różniące się fonetycznie tylko jedną głoską (półka - bułka, stuk - stóg) lub takie, w których występują litery często mylone przez dyslektyków (m-n, m-w, b-d-p-g, u-n). Ze względu na tę otwartość jest to aplikacja zasługująca na szczególną uwagę terapeutów, gdyż daje możliwość znacznej indywidualizacji pracy.

Innym programem, który może z powodzeniem znaleźć zastosowanie w głównej części zajęć terapeutycznych dla dzieci dyslektycznych jest "Foka - Sylabinka". Aplikację tę tworzą trzy rodzaje zadań, przy czym przechodzenie do kolejnych możliwe jest wówczas, gdy poprawnie wykonane zostaną zadania poprzednie. W centralnej części planszy znajduje się prostokąt, w którym umieszczane są rysunki. Pod nim ukazują się niepełne podpisy - bez jednej sylaby. Nad prostokątem prezentowane są cztery sylaby, wśród których jest także brakująca. Pod miejscem, gdzie widać niekompletny podpis umiejscowiony jest rysunek przedstawiający naczynie z wodą. Wzdłuż prawej krawędzi ekranu znajdują się trzy koła - po jednym dla każdego poziomu. Na nich w trakcie gry prezentowane jest jaka część zadania została wykonana. Naciskanie odpowiednich klawiszy ze strzałkami powoduje uruchomienie pierwszego etapu gry i przesuwanie się jednej z sylab w dół wzdłuż lewej krawędzi ekranu, następnie w prawo - pomiędzy niepełny podpis a naczynie z wodą. Jeśli jest to sylaba pasująca do napisu - dziecko używając strzałki w górę umieszcza ją w pustym miejscu napisu. Sylaba uzupełnia podpis, a właściwy wybór zostaje nagrodzony krótką melodią i zapełnieniem części koła. Jeżeli grający zdecyduje, że dana sylaba na pewno nie jest odpowiednią do uzupełnienia podpisu - wówczas klawiszem ze strzałką skierowaną w dół przesuwa ją do naczynia z wodą. Gdyby dziecko wybrało niewłaściwą sylabę - usłyszy krótki niski dźwięk, a pewna część wypełnienia koła zniknie. Na pierwszym poziomie gry występują wyrazy dwusylabowe, a w podpisie brakuje jednej sylaby. W drugiej części zadanie ma ten sam charakter, wyrazy są także dwusylabowe, ale w podpisie może brakować obu sylab. Trzeci etap jest inny. Planszę stanowi labirynt, w którym w różnych miejscach rozmieszczonych jest siedem sylab. W centralnej części ekranu widnieje rysunek bez podpisu. W celu jego ułożenia dziecko musi umieszczać kursor na kolejnych sylabach tworzących wyraz nazywający to, co przedstawia rysunek. Używa do tego klawiszy ze strzałkami. Po ułożeniu każdego z podpisów w "Foce - Sylabince" grający słyszy melodię, a po zapełnieniu każdego z kół pojawia się napis "Foka - Sylabinka OK".

Praca z "Foką - Sylabinką" jest bardzo dobrym ćwiczeniem czytania w fazie sylabizowania oraz czytania całościowego. Także dziecko dyslektyczne poprzez dokonywanie analizy i syntezy wzrokowej i słuchowej wyrazów doskonali trudną dla niego umiejętność czytania. Uczeń ma możność dobierania podpisów do obrazków, co jest bardzo przydatne w usprawnianiu funkcji wzrokowych. Wędrując po labiryncie, dzięki konieczności używania klawiszy kierunkowych, dziecko ćwiczy również orientację przestrzenną.

"Literki", opracowane przez A. Tokarskiego, A. Skrzypek i M. Modzelewskiego, to także program , który na pewno uatrakcyjni i wspomoże proces terapeutyczny. Jego istota polega na rozpoznawaniu wybranych liter i cyfr spośród wielu innych. "Literki" proponują dwa rodzaje gry - z literami i z cyframi. Można również określić tempo pracy, stopień trudności zadań i sposób wyboru liter lub cyfr do ćwiczeń. Po rozpoczęciu gry pojawia się plansza "Literek". Wzdłuż lewej krawędzi ekranu umieszczone jest wydzielone miejsce, u góry którego znajduje się zadana cyfra lub litera - wielka i mała. Jeżeli grający wybrał sposób doboru liter - losowane, wówczas jest to litera wybrana losowo przez program. Gdy zaś określił - wybierane, to sam wskazał trzy litery, które kolejno mają się pokazywać i teraz na planszy znajduje się pierwsza z nich - wielka i mała, np. B b. Z różnych miejsc górnej krawędzi ekranu zaczynają spadać wszystkie litery alfabetu. Zadaniem dziecka jest strzelanie strzałami (przy użyciu klawisza spacji) do wszystkich wielkich i małych liter b. Celny strzał potwierdza przeskoczenie litery do wydzielonej części lewej strony ekranu oraz nagroda w postaci uśmiechniętego słoneczka. Dziecko musi trafić w osiem liter b, a wówczas pojawi się następna litera. Jeżeli został wybrany łatwy poziom trudności, to przy „ustrzeleniu” nieprawidłowej litery nie dzieje się nic oprócz ukazania się zmartwionego słonka. Podobnie jest, gdy dziecko pominęło właściwą literę, nie zestrzeliło jej. Gdy zaś wybrana została opcja - trudno - nie „ustrzelenie” lub strzał w inną literę powoduje utratę jednej ze zgromadzonych już w lewej części planszy liter. Po zebraniu ośmiu wybranych liter lub cyfr program zgłasza swą gotowość do kolejnej, nowej gry.

"Literki" są doskonałą okazją do ćwiczenia rozpoznawania liter i cyfr oraz zapamiętywania ich kształtu graficznego. Dziecko ćwiczy odróżnianie liter i cyfr - także wówczas, gdy są one innego koloru lub kroju niż obiekt wzorcowy. Doskonalenie tej umiejętności jest szczególnie przydatne dyslektykom, gdyż często nie potrafią oni odczytywać poprawnie liter, wyrazów i zdań napisanych innymi niż znane im czcionkami. Dzięki możliwości dowolnego, indywidualnego doboru materiału do ćwiczeń - praca z "Literkami" ułatwi dzieciom dyslektycznym zmniejszenie ich problemów wynikających z mylenia liter podobnych, składających się z takich samych elementów oraz z trudności z rozpoznawaniem i odróżnianiem niewielkich kształtów graficznych.

Kolejnym programem, z którym pracę warto uwzględnić podczas planowania zajęć terapeutycznych dla dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu jest "Hangman" stworzony przez D. L. Pavia. Jest to komputerowa wersja popularnej wśród dzieci gry "Wisielec". "Hangman" - zabawa w słowa - posługuje się językiem angielskim. Na planszy znajduje się ukryte słowo - zaznaczona jest ilość liter oraz, jeśli wybrana została opcja z ułatwieniem, niektóre litery. Zadanie dziecka polega na odgadnięciu wyrazu, który wybrał program. Grający próbuje więc dopasować litery naciskając odpowiednie klawisze. Gdy wskazana przez dziecko litera znajduje się w wyrazie - zostaje umieszczona w miejscu, w którym występuje w słowie. Jeżeli jednak jej tam nie ma, wówczas program zaczyna budować szubienicę oraz wiszącego na niej pajaca. Dziecko ma tyle szans na odgadnięcie liter, ile elementów stanowi ów rysunek, bowiem za każdą źle wybraną literę program rysuje jeden z nich. Zwycięża dziecko wtedy, gdy zdąży odgadnąć wyraz przed powstaniem całego rysunku. Po każdym wykonaniu zadania grający otrzymuje gratulacje. Program pyta także, czy dziecko chce kontynuować pracę.

Wersja anglojęzyczna nie jest przydatna do terapii dysleksji. Jednak "Hangman" daje możliwość tworzenia własnych zbiorów wyrazów i mogą to być słowa polskie. Pamiętać należy o tym, iż nie ma w tym programie polskich liter, co jest dużym utrudnieniem i ograniczeniem. Mimo to program można z powodzeniem wykorzystywać, gdyż praca z nim daje sposobność usprawniania analizy i syntezy słuchowej oraz wzrokowej wyrazów - bardzo przydatnego dzieciom dyslektycznym. Jest to również doskonała okazja utrwalania znajomości liter i ćwiczenia czytania.

"Alphabet Games" to kolejna aplikacja D. L. Pavia. Jest to program edukacyjny przydatny w początkowej fazie nauki czytania oraz w terapii dysleksji. Prezentuje on cały alfabet angielski, w oparciu o znajomość którego realizować należy cztery rodzaje zadań. Dwa pierwsze mają podobny charakter i polegają na tym, iż kiedy program generuje na ekranie jakąś literę - dziecko ma wykonać polecenie "Press the same letter" (naciśnij taką samą literę). Musi więc odnaleźć ją na klawiaturze i nacisnąć. Prawidłowe odnalezienie nagradzane jest krótką melodią oraz uśmiechem postaci znajdującej się na planszy. Po właściwym wybraniu sześciu liter grający słyszy całą melodię oraz otrzymuje pochwałę "Good job !" (dobra robota). Kiedy dziecko naciśnie złą literę - postać przybiera zmartwioną minę i słychać niski, nieprzyjemny dźwięk. W pierwszym zadaniu grający rozpoznaje litery wielkie, a w drugim małe. Ćwiczenia - trzecie i czwarte to wypełnianie innego polecenia - "Press next letter" (naciśnij następną literę). Należy więc wskazać literę alfabetu, która jest następna po pokazanej przez program. W zadaniu trzecim dziecko pracuje z literami wielkimi, a w czwartym z małymi.

"Alphabet Games" w terapii dysleksji ma znaczenie jako materiał do ćwiczeń usprawniania wzrokowego oraz kształtowania umiejętności rozpoznawania liter. Dziecko pracujące z tą aplikacją może także doskonalić rozpoznawanie tych samych liter, które napisane są inną czcionką, mają inny kolor lub wielkość. Dziecko dyslektyczne utrwala sobie związek tożsamości liter wielkich z małymi podczas ćwiczeń polegających na zapamiętywaniu prezentowanych na ekranie liter małych i odnajdywaniu ich wielkich odpowiedników na klawiaturze.

Ostatnią z grupy aplikacji znajdujących zastosowanie w głównej części zajęć terapeutycznych dla dzieci z trudnościami w czytaniu i pisaniu są "Rytmy". Istota tego programu, autorstwa A. Tokarskiego, A. Skrzypek i M. Modzelewskiego, polega na zapamiętywaniu i powtarzaniu prezentowanych rytmów. "Rytmy" proponują cztery rodzaje gry: prosta 1, prosta 2, prosta 3 i ciągła. Można wybrać tempo gry oraz ilość akcentów. Na wszystkich poziomach plansza jest taka sama. Wzdłuż obu krawędzi ekranu znajdują się ściany, z których każda ma pięć okien. Ich rozjaśnienie sygnalizuje poprawność wykonania ćwiczenia. Obie ściany połączone są dwoma liniami. Jedna znajduje się u dołu planszy, a druga w połowie jej wysokości. Po uruchomieniu pierwszej gry - na obu liniach pojawiają się w identycznym układzie słupki. Po chwili ukazuje się duszek, który przeskakuje przez słupki umieszczone na górnej linii. Ćwiczenie polega na odtworzeniu rytmu tych podskoków. Drugi duszek, którym porusza przy użyciu klawisza spacji osoba grająca - jest na dolnej linii. Kiedy dziecko prawidłowo powtórzy zaprezentowany rytm - w jednym z okien zapala się światło. Gdy rozjaśnią się już wszystkie, praca dziecka zostaje nagrodzona melodią oraz oceną "Wspaniale !". Ćwiczenia na kolejnych poziomach mają identyczny charakter, lecz są coraz trudniejsze. W grze - prosta 2 - na linii gracza nie ma słupków, w kolejnej - prosta 3 - nie ma słupków na obu liniach, a w wersji - ciągła - przerwa po akcencie jest krótsza niż na poprzednich poziomach. Po zakończeniu gry program żegna dziecko i zaprasza do ponownej pracy "Zagraj jeszcze kiedyś ! Do widzenia !".

"Rytmy" są programem, który może mieć duże znaczenie w terapii dysleksji. Jednym z podstawowych problemów dzieci dyslektycznych są zaburzenia słuchu fonematycznego. Aplikacja ta umożliwia dziecku skuteczną pracę zmierzającą do polepszenia tego słuchu. Atrakcyjna forma ćwiczeń zachęca do intensywnego treningu. Dziecko musi usłyszane rytmy zapamiętać i odtworzyć - ćwiczy więc także analizę i syntezę słuchową oraz pamięć słuchową.

Powyższe programy komputerowe z pewnością odegrać mogą znaczną rolę w terapii dysleksji. Intensywny trening zaburzonych funkcji wzrokowych i słuchowych oraz usprawnianie technik szkolnych to podstawowe zadania, które wypełniają te programy. Praca z nimi jest tożsama z główną - najważniejszą częścią zajęć terapeutycznych. Ćwiczenia z omówionymi aplikacjami angażują równocześnie różne zmysły dziecka, co jest bardzo korzystne, gdyż umożliwia uruchamianie mechanizmów kompensacyjnych. Gdy u dziecka słabiej przebiega analiza i synteza słuchowa, wówczas wspomagają je funkcje wzrokowe stymulowane przez komputer. Podobnie jest, gdy gorzej funkcjonuje wzrok dziecka - nacisk położony zostaje na analizę i syntezę wyrazów przy szczególnym wykorzystaniu funkcji słuchowych. Programy te ułatwiają także wytwarzanie stałych skojarzeń między głoskami a literami oraz uczą poprawnego lokalizowania ich we właściwych miejscach w wyrazach. Nabycie tych umiejętności oraz zoptymalizowanie funkcji percepcyjnych pomoże dziecku dyslektycznemu w skutecznym przezwyciężaniu jego trudności w czytaniu i pisaniu.

Ostatnią grupę programów wykorzystywanych w terapii pedagogicznej dysleksji stanowią te aplikacje, które można zastosować w końcowej części zajęć terapeutycznych. Ze względu na funkcje tego etapu - uspokajającą i budzenia pozytywnej motywacji - programy, które wymienić tu można mają charakter zabawowy, relaksacyjny. Zapewniają dziecku komfort psychiczny, rozluźniają je, dają mu radość i zadowolenie z własnej pracy. Nie są to już typowe programy edukacyjne, ale ich wykorzystanie także ma duże znaczenie w minimalizowaniu problemów dziecka dyslektycznego - szczególnie ze względu na ich pozytywny wpływ na sfery emocji i motywacji.

Jednym z programów, które zastosować można w końcowej fazie zajęć terapeutycznych jest "Mosaic". Jest to aplikacja D. L. Pavia, której istota polega na rozpoznawaniu kształtów drobnych elementów, odnajdywaniu ich i układaniu według wzoru. Dziecko ma do wyboru sześć różnych ułożonych już mozaik. Po zaakceptowaniu odpowiednim klawiszem jednej z nich - jego zadaniem jest przyjrzeć się dokładnie poszczególnym elementom. Na planszy obok gotowej układanki znajduje się puste pole, w którym należy ułożyć figurę identyczną jak ta, która została wybrana. Ponad mozaiką umieszczonych jest osiem różnych elementów, z których jest ona zbudowana. Są to żółte, zielone i czerwone trójkąty, kwadraty, równoległoboki i prostokąty. Figury te oznaczone są numerami od 1 do 8. Gdy dziecko uzna, że w mozaice, którą ma ułożyć występują elementy numer 3 - naciska klawisz z tą liczbą. Figura ta pojawia się wówczas obok pustego pola. Grający używając klawiszy kierunkowych umieszcza dany element we właściwym miejscu i wciska S, by potwierdzić swoja decyzję. Trafność wyboru figury i jej położenia potwierdza sygnał dźwiękowy. Gdy figura zostanie umieszczona w złym miejscu - rozlega się nieprzyjemny dźwięk. Po ułożeniu całej mozaiki dziecko naciska Enter i, jeśli pracę wykonano prawidłowo, w nagrodę słyszy melodię. Pojawia się także napis "Congratulations ! You got it !" (gratulacje; zrobiłeś to). Poza układankami do odtwarzania istnieje możliwość zabawy dowolnej, w której dziecko ma okazję wykreowania własnej układanki, komponowania wybranych elementów.

Praca z "Mosaic" to zabawa, podczas której dziecko ćwiczy funkcje wzrokowe. Doskonali percepcję figury i tła, postrzeganie stałości kształtów oraz koordynację wzrokowo - ruchową. Dziecko dyslektyczne ma możność ćwiczenia znajomości stosunków przestrzennych, a także rozpoznawania niewielkich kształtów i odszukiwania identycznych. "Mosaic" to świetne źródło radości i satysfakcji rozwijające zdolności twórcze i umiejętność komponowania całości z drobnych elementów.

"Magic Crayons" B. Dedesa to kolejna aplikacja znakomicie nadająca się do wykorzystania w ostatnim etapie terapii pedagogicznej. Jest to program zawierający gotowe rysunki, które należy pokolorować. "Magic Crayons" stanowią trzy gry, z których każda ma dwa stopnie trudności. W łatwym poziomie pierwszej gry zadanie grającego polega na pokolorowaniu obrazka według zasygnalizowanych punktami barw. Na planszy znajduje się prosty rysunek, a obok niego umiejscowiona jest kolumna wielu barw. Dziecko powinno przyjrzeć się wybranemu fragmentowi ilustracji oraz jego barwie zaznaczonej punktem. Następnie w kolumnie należy odnaleźć ten sam kolor i wybrać go klikając myszką. Zakolorowanie fragmentu obrazka nastąpi poprzez umieszczenie na nim kursora - pędzelka i naciśnięcie klawisza myszki. W drugim poziomie nie są określone kolory rysunku. Dziecko samo może zaprojektować barwy ilustracji, a nawet kilkakrotnie je zmieniać. W drugiej grze przed pokolorowaniem rysunku - nie widać, co on przedstawia. Wybranie i naniesienie właściwych kolorów według wskazówek w postaci punktów na obrazku - pozwala dziecku odkryć rysunek, dowiedzieć się, co przedstawia. W trudniejszej wersji tej gry kolory nie są zaznaczone , nie widać też, co jest na rysunku, ponieważ także tło podzielone jest na części - co komplikuje obraz. Zadaniem dziecka jest dokładne przyjrzenie się planszy i odgadnięcie kształtu figur ukrytych wśród licznych linii i pól. Po rozwiązaniu tej zagadki, grający wybiera barwy i koloruje obrazek. Trzecia gra ma jeszcze inny charakter. Program prezentuje przez pewien czas kolorową ilustrację. Po trzydziestu sekundach kolory znikają, a zostają tylko punkty informujące dziecko, gdzie jaka barwa powinna wystąpić. Zadanie polega na pokolorowaniu pól według wcześniej zademonstrowanego wzoru i wciąż widocznych punktów. Wybranie opcji - gra trudniejsza - powoduje, iż po trzydziestu sekundach prezentacji znikają barwy, a kolorystykę rysunku należy odtworzyć wyłącznie z pamięci.

"Magic Crayons" umożliwia doskonalenie spostrzegania wzrokowego i pamięci wzrokowej. Dziecko dyslektyczne ma także okazję ćwiczenia rozpoznawania kształtów i wyróżniania figury z tła oraz utrwalania znajomości kolorów - rozróżniania ich, dokonywania porównań natężenia barw, dobierania ich według wzoru. Program ten dostarcza też wyśmienitej zabawy powodującej rozprężenie dziecka, wywołującej jego zainteresowanie i aktywność.

Następnym programem z omawianego cyklu jest "Funny Face" B. Zamora. Jest to niewielka aplikacja znakomicie sprawująca się jako zabawa stymulująca otwartość i twórczość dziecka. W centralnej części planszy "Funny Face" znajduje się owal, który po uruchomieniu gry - okazuje się owalem twarzy. Po jego lewej i prawej stronie umieszczone są kolumny kwadratów, w których występują rysunki przedstawiające kolejno: włosy, oczy, nos, usta, uszy, brwi i brodę. Dziecko używając myszki wskazuje, który z elementów twarzy będzie najpierw wybierać. Po naciśnięciu opcji - włosy - pojawia się możliwość wybrania jednej z trzydziestu ośmiu fryzur. Podobnie jest z pozostałymi częściami twarzy. Wybrany element dziecko może zobaczyć wkomponowany w kreowaną twarz i - albo zaakceptować go albo dopasować inny. Stworzony przez dziecko rysunek można zachować nadając postaci imię, a także wydrukować. Jeżeli grający nie ma pomysłu, jaką postać stworzyć - może, uruchamiając opcję Demo, obejrzeć wiele ciekawych twarzy i spróbować odtworzyć którąś z nich.

"Funny Face" jest aplikacją, która - przy okazji zabawy - stwarza doskonałą sytuację stymulowania wyobraźni i twórczości dziecka. Ma ono sposobność kreowania czegoś tak interesującego jak twarz ludzka - od początku do końca. Taki akt tworzenia jest źródłem satysfakcji, budzenia wiary we własne siły - a co za tym idzie - motywacji do dalszych działań. Program ten pozwala także dziecku dyslektycznemu ćwiczyć orientację w stosunkach przestrzennych oraz doskonalić spostrzeganie wzrokowe.

Kolejnym programem mogącym znaleźć zastosowanie w końcowej części zajęć terapeutycznych jest "Mah - Jongg" stworzony przez N. Andersona. Istota tej gry polega na rozebraniu piramidy klocków ułożonych kolejnymi płaszczyznami. Piramidę tworzą sto czterdzieści cztery klocki przedstawiające trzydzieści sześć różnych rysunków. Istnieją cztery klocki z każdego rodzaju. Osoba grająca operując myszką musi zaznaczać pary identycznych klocków i w ten sposób powodować ich znikanie. Czynność tę powtarza wielokrotnie - do czasu gdy zostanie pusta plansza z napisem: "Congratulation" (gratulacje). Zaznaczać można jednak tylko te klocki, do których wolny jest dostęp z prawej lub lewej strony - co jest istotnym utrudnieniem. Jeśli po obu stronach klocka leżą inne, wówczas nie uda się go zaznaczyć. Obrazki na klockach przedstawiają różnorodne układy kropek, kwadraty, kwiaty, ptaki, rośliny oraz chińskie symbole. W każdej chwili dziecko może uzyskać wskazówkę dotyczącą następnego posunięcia, może też cofnąć każdy ruch.

"Mah - Jongg" umożliwia uczniom dyslektycznym usprawnianie funkcji analizatora wzrokowego poprzez rozpoznawanie i wskazywanie takich samych kształtów na niewielkich klockach. Rozróżnianie tych małych symboli graficznych jest bardzo dobrym ćwiczeniem przed rozpoczęciem nauki czytania i pisania. Program ten budzi też pozytywną motywację do pracy, gdyż po każdorazowym trafnym połączeniu identycznych kształtów - grający uzyskuje potwierdzenie słuszności dokonanego wyboru. Dzięki wymaganiu stosowania myszki "Mah - Jongg" umożliwia dodatkowo doskonalenie orientacji przestrzennej. Zaś analiza wzajemnego położenia wybranych klocków jest okazją do ćwiczeń znajomości stosunków przestrzennych.

"Time" to aplikacja D. L. Pavia, którą także wykorzystać można w ostatniej fazie zajęć terapeutycznych dla dyslektyków. Jest to program uczący odczytywania czasu z zegara analogowego. Poszczególne opcje to ćwiczenia polegające na ustawianiu wskazówek zegara we właściwym położeniu na podstawie informacji o godzinie zapisanej cyframi. Pierwsza gra to oznaczanie pełnych godzin. Na planszy znajduje się zegar ze wskazówkami pokazującymi pierwszą godzinę, która jest punktem wyjścia każdej gry. Obok zegara widnieje zapisana cyframi godzina, którą trzeba ustawić. Dziecko przy użyciu strzałki skierowanej w górę ustawia małą wskazówkę w odpowiednim miejscu i naciska Enter. Prawidłowe wykonanie zadania sygnalizowane jest generowaną przez komputer melodią. Pokazuje się także myszka, która po chwili znika z ekranu. O niepoprawnym ustawieniu wskazówek informuje krótki niski dźwięk. W drugiej grze dziecko utrwala lub poznaje położenie wskazówek przy połowach godzin. Krótszą z nich ustawia po wciśnięciu klawisza H (hours - godziny), a dłuższą - po naciśnięciu M (minutes - minuty). Gra trzecia to ćwiczenia z kwadransami, a czwarta ze wszystkimi godzinami, w których długa wskazówka przesuwa się na tarczy zegara o pięć minut. Ostatni rodzaj gry zawiera zaś zbiór ćwiczeń dowolnych.

"Time" jest programem bardzo przydatnym w nauce odczytywania czasu z zegara. Dziecko może wykonywać wiele praktycznych ćwiczeń, które zazwyczaj realizowane są na modelu zegara. Tu pracuje ono samo z komputerem, który dobiera zadania. Dla dyslektyka, oprócz korzyści płynących z nabycia umiejętności posługiwania się zegarem analogowym - praca z "Time" to okazja do doskonalenia spostrzegania wzrokowego, rozpoznawania niewielkich kształtów graficznych i odszukiwania identycznych - bowiem dziecko musi odczytać godzinę zapisaną cyframi, a następnie odnaleźć te same cyfry na tarczy zegara. Przesuwanie wskazówek na właściwe miejsca jest także usprawnianiem koordynacji wzrokowo - ruchowej często głęboko zaburzonej u dziecka dyslektycznego.

Zastosowanie omówionych wyżej programów warto brać pod uwagę podczas planowania zajęć terapeutycznych dla dziecka dyslektycznego. Optymalnym wydaje się być wykorzystanie ich w końcowej fazie zajęć ze względu na zabawowy charakter. Aplikacje te, dając dziecku radość samodzielnego rozwiązywania problemów oraz tworzenia - zachęcają je jednocześnie do pracy. Mobilizują do podjęcia intensywnego treningu tych funkcji, które u dziecka są zaburzone, gdyż osiągane przez nie powodzenie powoduje chęć podejmowania trudniejszych zadań. Programy tu wymienione są na tyle uniwersalne, iż z powodzeniem mogą też znaleźć zastosowanie w etapie wstępnym. Kwestia doboru aplikacji będących materiałem do pracy z konkretnym dzieckiem podczas terapii pedagogicznej należy do terapeuty. To on - biorąc pod uwagę cechy i wartość programów oraz potrzeby, możliwości i ograniczenia dziecka - planuje przebieg całej terapii i poszczególnych zajęć, łącznie z wykorzystaniem w niej aplikacji komputerowych. Terapeuta powinien także biorąc pod uwagę korzyści płynące z tego dla dziecka - zdecydować, czy optymalnym rozwiązaniem jest wykorzystać komputer podczas całych zajęć, czy też tylko w którymś z etapów terapii pedagogicznej.

W niniejszym opracowaniu omówione zostały różnorodne programy mogące znaleźć zastosowanie w zajęciach terapeutycznych prowadzonych dla dzieci dyslektycznych. Aby móc z całą pewnością stwierdzić, iż można je z powodzeniem wykorzystać w terapii - należy poddać je weryfikacji w stosunku do zasad, które muszą być przestrzegane w tym procesie. Zasadami tymi są:

a) Indywidualizacja programów komputerowych zastosowanych z uwzględnieniem potrzeb i możliwości dziecka.

b) Stopniowanie trudności od zadań prostych do złożonych. Występuje tu procedura doboru programów, gwarantująca przystępność dla dziecka zarówno treści (pojęć), jak i obsługi programu.

c) Korekcja zaburzeń - zakłada, iż praca dziecka skupia się przede wszystkim na minimalizowaniu i usuwaniu zaburzeń.

d) Kompensacja zaburzeń - polega na łączeniu ćwiczeń zaburzonych funkcji z niezaburzonymi, każda z aplikacji usprawnia kilka różnych sfer funkcjonowania dziecka. Dlatego stosuje się programy, które będą zawierały elementy z ćwiczeniami tych funkcji, które są u dziecka najbardziej zaburzone oraz jednocześnie tych, które są jego najmocniejszymi stronami.

e) Systematyczność - program komputerowy stwarza szansę wykonywania ćwiczeń na każdych zajęciach, a nawet powtarzać je kilkakrotnie w toku jednostki zajęciowej. Swobodny dostęp do komputera daje dziecku możliwość pracy także w czasie wolnym, w przerwach między różnymi zajęciami, wtedy - gdy ma ono na to ochotę.

f) Akceptacja przez dziecko procesu terapii z udziałem komputera. Praca z komputerem zapewnia dziecku komfort tejże akceptacji, bowiem urządzenie to jest cierpliwe, chwali za osiągnięcia, udziela wskazówek i pomocy. Komputer jest obiektywny, a poza tym zawsze "skupiony" na pracy dziecka, na jego osobie.

g) Stosowanie wzmocnień - program komputerowy powinien zapewnić nagrodę za poprawne wykonanie zadania. Nagroda jest przyjemna i atrakcyjna - jest to melodia generowana przez aplikację, pochwała wyrażona napisem na ekranie lub pokazaniem się uśmiechniętego słoneczka, czy też wyrazem radości postaci występującej w grze. Takie bezpośrednie wzmocnienia pozytywne mobilizują dziecko do dalszej pracy, a więc spełniają następną zasadę terapii - rozwijania pozytywnej motywacji.

Pełna opieka wychowawcza - zasada ta oznacza, że dziecko pracując z komputerem nie powinno pozostać sam na sam z tym narzędziem, lecz przeciwnie powinniśmy towarzyszyć mu w zmaganiach z trudnościami jakie napotyka. Prowadzący terapię powinien być blisko dziecka prezentując postawę gotowości przyjścia z pomocą w rozwiązywaniu problemów, wskazywania sposobów przełamywania trudności oraz zachęcając do podejmowania wysiłku.

h) Interakcja - zmusza do takiego zaplanowania pracy z komputerem, by wybrana zaburzona funkcja była ćwiczona różnymi technikami i środkami w zmieniających się sytuacjach. Oznacza to, że terapeuta winien dobrać kilka programów stymulujących na różne sposoby, poprzez realizację różnorodnych zadań - jedną sferę rozwoju dziecka. Zasada strategii zakłada, że programy wykorzystywane na zajęciach angażują zarówno funkcje zaburzone, jak i niezaburzone, gdyż sukcesy odnoszone przez dziecko w jednych ćwiczeniach mobilizują do podjęcia wysiłku przy zadaniach trudniejszych.

i) Adekwatność polega na logicznym zaprojektowaniu terapii z udziałem komputera, korzystnym dla dziecka poprzez ciąg form, technik i treści. Zastosowanie aplikacji w terapii powinno więc być zaplanowane rozsądnie - należy je wykorzystać we właściwym miejscu i we właściwy sposób. Programy komputerowe nie muszą, a nawet nie powinny być stosowane jako wyłączna metoda pracy z dzieckiem dyslektycznym, lecz jako element uzupełniający i wspomagający inne. Terapia generalnie nie powinna być prowadzona jedną tylko metodą, gdyż taki sposób pracy jest dla dziecka męczący, nużący i nie przynosi pożądanych efektów. Zajęcia terapeutyczne winny być atrakcyjne, wszystkie ich elementy - ciekawe. Muszą więc zmieniać się, by w każdej chwili ciekawić dziecko i mobilizować je do intensywnej pracy. Monotonność zajęć może się stać przyczyną nieodwracalnej niechęci dziecka do ćwiczeń. Należy również pamiętać o tym, że podobnie stać się może, gdy zadania stawiane dziecku będą dla niego zbyt trudne. Terapeuta powinien zwracać uwagę także na możliwość wystąpienia u dziecka fizycznego zmęczenia, gdy będzie ono pracowało z komputerem przez całą jednostkę lekcyjną.

j) Integracja czyli łączenie i wykorzystywanie wiedzy o potrzebach i możliwościach dziecka z wiedzą o optymalnych sposobach postępowania naprawczego w projektowaniu zajęć terapeutycznych z wykorzystaniem komputera.

Na podstawie powyższych rozważań uznać można, iż odpowiednio dobrane - omówione w tej pracy programy komputerowe spełniają zasady terapii pedagogicznej. Oznacza to, że właściwym jest wykorzystywanie ich w procesie edukacyjnym. Zastosowanie aplikacji komputerowych pozwala również realizować w pełni zadania stawiane przed terapią. Praca z tymi programami stymuluje bowiem rozwój dziecka, kompensuje jego niedobory rozwojowe i koryguje nieprawidłowości funkcjonowania percepcyjno - motorycznego. Dzięki nim następuje także korekta postaw dziecka wobec trudności oraz usuwanie luk w jego wiedzy i umiejętnościach. Usprawnianie technik szkolnych, a przede wszystkim niwelowanie trudności w nauce czytania i pisania oraz likwidacja wtórnych skutków tych zabiegów występujących choćby w postaci zaburzeń emocjonalnych odbywa się poprzez rozwiązywanie różnorodnych interesujących zadań dobranych według potrzeb, możliwości i ograniczeń dziecka są to istotne walory zastosowania programów komputerowych w terapii dzieci dyslektycznych, skłaniające do stwierdzenia, iż wykorzystywanie ich jest ze wszech miar słuszne i korzystne.

Siemieniecki B., Czy hypermedia stanowią przełom w oprogramowaniu edukacyjnym. W: "Komputer w Szkole", 1993, nr 3.

Siemieniecki B., Komputery i hipermedia w procesie edukacji dorosłych. Wydaw. A. Marszałek Toruń 1994 (wydanie I), 1995 (wydanie II).

Siemieniecki B., Komputery w diagnostyce i terapii pedagogicznej. "Wychowanie Na Co Dzień" 1994, nr 3.

Siemieniecki B., Komputery w pedagogice - próba klasyfikacji zastosowań. W: X Konferencja ”Informatyka w Szkole”, Toruń 1994.

[1] B. Siemieniecki, Komputery w diagnostyce i terapii pedagogicznej, „Wychowanie Na Co Dzień” 1994, nr 3.