Sesja I

Rynek i edukacja: między przedsiębiorczością i wykluczeniem

Pytanie zjazdowe o „teorię i praktykę edukacji” może być pojmowane także w kategoriach ich wzajemnego nie przystawania, braku diagnozy korzyści i potencjału z jednej strony, a zagrożeń, patologii czy tylko nieadekwatności z drugiej. Jak zadbać o to aby „nowe życie”, po które śmiało „sięgać” warto, ze zjazdowego hasła, nie przekształcało się w życie gorsze, bardziej jałowe, mimo, że zadowolone z siebie, dzięki nieświadomości własnych ułomności i braków i przekreślenia szans rozwoju duchowego. Czy przedsiębiorczość nie staje się czasem cyniczna i wyprana kulturowo, wręcz do pogodzenia z wykluczeniem z kultury wysokiej, aspiracji edukacyjnych poza zabieganiem po powierzchowne oznaki statusu i wykształcenia? Czy wyścig szczurów bardziej służy przedsiębiorczości, czy wykluczeniu kulturowemu i zanikowi podmiotowości obywatelskiej? Czy rynek nie jest pułapką dla edukacji widzianej jako wartość autoteliczna w poszukiwaniu drogi do dziedzictwa kultury i jakości troski o człowieka i ducha wspólnoty?
Oczywiście jest możliwe także podejście do rynku w kontekście poszerzonych szans ekspansji życiowej i samorealizacyjnej, jakie niesie rynek europejski miejsc pracy i możliwości przemieszczeń. Poszerzona przestrzeń rynkowych szans wymaga nowego typu wiedzy i zdolności adaptacyjnych. Czy uczymy korzystać z tych szans i czy przygotowujemy do nowej złożoności świata nasyconego innością, często poza granice naszej tolerancji czy oswojenia (np. skala obecności mniejszości etnicznych i ekspansji islamu). Czy rynek ofert pracy jest mechanizmem wyłaniania się nowego twórczego ładu społecznego, czy tylko wyostrzenia nierówności i zapiekłości. Jaka jest pożądana kulturowo i edukacyjnie „filozofia rynku” jako projektu sieci sposobów zapośredniczenia na nowo mechanizmów socjalizacyjnych, w tym oddziaływania na style życia i konsumpcji. Czy rynek wspiera ducha rozwoju postaw kulturowych czy go kanalizuje podług schematów medialnych, ulegając presji wygodnictwa, popularności i łatwości recepcji.

Przesłanką sesji jest troska o to, by zastanowić się czy pułapki i zagrożenia nie przebijają się swoją dominacją w codzienności edukacyjnej poprzez szanse i nadzieje, jakie z edukacją i jej boomem w warunkach transformacji ustrojowej w Polsce wiążemy. Stanowiska w ocenach mieszczą się tu na kontinuum, od zachwytów i optymizmu do lęku, a nawet przerażenia. Jeden biegun jest pełnej satysfakcji i euforii, dumy z parametrów liczbowych dotyczących skali zjawisk budowania więzi edukacji z nowoczesnością, Europą i otwarciem (w ramach procesu bolońskiego) na logikę rzekomo powstającego „społeczeństwa wiedzy”. Przeciwstawny biegun wypełnia pesymizm i dramatyczne sygnały ostrzegawcze czy alarmistyczne o „końcu kultury uczenia się” (Z. Bauman), czy formułowana publicznie tezą o „degradacji funkcji kulturowej uniwersytetu” poddanego „uzawodowieniu” i prymitywnej wersji „bolonizacji”, w warunkach narastania presji „syndromu konsumeryzmu” i „zaniku zapotrzebowania na znaczenia” (J. Baudrillard) w ramach dominujących oczekiwań edukacyjnych. Pojawiła się perspektywa badawcza obnażająca „ekonomię oszustwa” i „rytualizację pozoru” w praktyce instytucji edukacyjnych (P. Bourdieu).
Zarazem P. Bourdieu wskazuje na zjawisko „wspólnoty w złej sprawie” między instytucjami edukacji i rynkiem jej klientów (także w najlepszych instytucjach), służącej świadomej degradacji wagi dyplomu najlepszych nawet liceów i szkół wyższych. Przebiły się także diagnozy sygnalizujące dominację nowych postaci cynizmu „oświeconego” (P. Sloterdijk) i pośpiechu oraz patologie polityki edukacyjnej państwa (nie tylko w kategoriach nakładów, ale też kryteriów zatwierdzania kierunków, specjalności i uprawnień uczelni oraz standaryzacji programowej na poziomie minimum).
Przejawy usilnego sprzyjania szybkim ścieżkom przygotowania do odnajdywania się na rynku pracy dla absolwentów uczelni i pochwała wszelkich działań temu służących, zderzają się z poczuciem narastania pozoru kształcenia i pogłębiania procesów wydziedziczenia z kultury wobec kolejnych pokoleń, „gwałtu na refleksyjności” (P. Sloterdijk) kulturowej i obywatelskiej oraz stygmatyzowania całych środowisk w lekceważeniu ich potrzeb kulturowych za cenę sprzyjania łatwostrawnej przeciętności i medialnym wariantom fikcji wartości wpisanych w kulturę masową i jej dominujących postaci celebrytów, często wypranych z wrażliwości edukacyjnej.

Struktura problemów
Tematykę naszej sesji trzeba widzieć w kilku wymiarach, stąd i trzy co najmniej jej odsłony w debacie, która może się toczyć także poza salą i poprzez głosy w dyskusji i komentarze pisemne, do których zapraszamy uczestników:

Wypada najpierw zastanowić się nad statusem rynku jako kategorii społecznej i kulturowej w jej dominujących przejawach i rysach (mechanizmu regulatywnego, wartości samej w sobie, rozmaitych przestrzeni działania i środków organizacji oraz jako kryterium negowania innych wartości). Ponadto niezbędne jest prześwietlenie relacji między rynkiem i edukacją przez pryzmat kilku przynajmniej wariantów obecności rynku w życiu społecznym i w kontekstach edukacyjnych, z pytaniem o relacje między nimi, takich jak:

rynek ofert i usług edukacyjnych, w tym interesy instytucji kształcących i jakość nastawień edukacyjnych ich personelu, wraz z polityką wyceniania potencjału uczelni (rankingi) i „ceny rynkowej kadry”
rynek pracy, w tym zapotrzebowania zawodowego i oczekiwań pracodawców, z jego presją na profile zorientowane gospodarczo, usługowo i aplikacyjnie poza troską o głębokie osadzenie w literaturze, tradycji i teorii
rynek postaw klienckich wobec edukacji i jakość dyspozycji intelektualnych i preferencji (oczekiwań) uczestników gry o dyplom, tu rynek wyznacza jakość kapitału związanego z
chłonnością
rynek wydawniczy i oferty medialnej w zakresie środków, ich treści, form i programów mediujących odniesienie do kultury symbolicznej i wiedzy, (podręczniki, słowniki, poradniki, klasyka, literatura, filmy, telewizja i jej kanały tematyczne, internet).

Interesuje nas przede wszystkim to, jak te rynki mają się do siebie, i jak w ramach gry sił rynkowych plasuje się interes edukacji jako wyraz troski o rozwój przyszłych pokoleń i ich osadzenia kulturowego w tradycji (dziedzictwie myśli), a nie tylko w teraźniejszości gier społecznych i hazardu w przestrzeni karier i konkurencji. Pytanie podstawowe to czy rynki te mają swoje mechanizmy koordynacji ich racjonalności w stronę jednej spójnej rozumnej strategii wspierania interesu edukacji, którego zysk wymaga szczególnej troski o jakość i odpowiedzialności za to, co będzie dominowało w procesach oddziaływania instytucji edukacji. Czy rynkowi usług edukacyjnych nie grożą, z jednej strony presje strategii przetrwania instytucji, zapatrzonych w swój interes jako taki, z drugiej strony żywiołowość presji na obniżanie kosztów, a de facto standardów i wymagań oraz jakości wykształcenia jako takiego, a łącznie brak podmiotów zainteresowanych w uznaniu edukacji za wartość autoteliczną? Czy rynek umacnia wartość wiedzy, czy ją faktycznie redukuje do towaru podlegającego grze interesów i uwikłaniu w pozory w ramach ekonomii nieadekwatnej dla troski o „zysk symboliczny”, czy autentyczny „kapitał kulturowy”, mechanizmy rozwoju osobowego i postawy twórcze?

Odsłona I.
Narzuca się z jednej strony analiza „filozofii rynku” jako dominującej strategii modernizacyjnej w warunkach kapitalistycznej transformacji gospodarek postsocjalistycznych i zaawansowanego widzenia kapitalizmu późnego wariantu neoliberalnego, w obliczu przejawów kryzysu światowego związanych m. innymi z autonomizacją rynku usług bankowych (bez niezbędnej dawki interwencjonizmu państwowego), pułapkami globalizacji i ucieczki pracy na rynki taniej siły roboczej.
Nieprzypadkowo uzyskamy ogląd tego problemu przez wybitną znawczynię zarówno ideologii
konserwatyzmu jak i filozofii neoliberalnej w kontekstach edukacji prof. Eugenię Potulicką (UAM). Z drugiej strony potrzebne jest i szczególnie cenne będzie niezwykle wiarygodne świadectwo znakomitego humanisty, organizatora życia uniwersyteckiego i doświadczonego promotora aspiracji współczesnej humanistyki w osobie prof. Tadeusza Sławka, byłego Rektora UŚ, który zgodził się przedstawić Zjazdowi swój punkt widzenia.

Odsłona II.
Ponieważ rynek w kontekście edukacyjnym musi nas interesować przez pryzmat rozmaitych wyzwań, zagrożeń i trudności, choćby związanych z masowością, konkurencyjnością, prawomocnością w zakresie kryteriów ministerialnych, i najzwyklejszą jakością kulturową i wartością społeczną, chcemy w II odsłonie zadać pytanie, jak sobie z tymi pułapkami radzą, panelowi urzędujących rektorów, uczelni państwowych i niepublicznych, a mianowicie:

Rektorowi Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy prof. inż. Józefowi Kubikowi,
Rektorowi Dolnośląskiej Szkoły Wyższej we Wrocławiu prof. Robertowi Kwaśnicy,
Rektorowi Wyższej Szkoły Humanistycznej TWP w Szczecinie prof. Kazimierzowi Wencie,
Rektorowi Wyższej Szkoły Edukacji Zdrowotnej i Nauk Społecznych w Łodzi prof. Zygfrydowi Juczyńskiemu.

Chcemy zderzyć doświadczenia różnej skali, sukcesu i zaawansowania z jednej strony, oraz stopnie uwrażliwienia na patologie drążące szkolnictwo wyższe, z drugiej w zakresie strategii zarządzania mechanizmami rynkowego osadzenia edukacji w warunkach zderzenia, wręcz konfliktu celów i interesów (przetrwania uczelni, udrożnienia ścieżek kształcenia, zadbania o poziom kształcenia). Interesy masowo widziane bądź rozpatrywane w skali makro są tu nieredukowalnie sprzeczne, i wobec pogłębiania się pęknięć między oczekiwaniami będą jeszcze bardziej popękane przepaściami. A może jest tu jakaś możliwa droga harmonizacji czy choćby panaceum neutralizujące skutki grożącej nam katastrofy systemu edukacji, do której większość podmiotów na w/w rynkach zdaje się zapamiętale przeć.

Odsłona III.
W trzeciej odsłonie sesji wysłuchamy najpierw krótkich (do 10 min.) wystąpień przedstawicieli wydawnictw mających w swoich jubileuszowych, dwudziestoletnich działaniach na rynku oferty pedagogicznej i edukacyjnej szczególny udział w kształtowaniu dostępu do refleksji i profesjonalizmu działania wychowawczego: Oficyny Wydawniczej „Impuls” z Krakowa oraz Wydawnictwa Adam Marszałek z Torunia.
Następnie pojawią się pytania z sali i wypowiedzi dyskusyjne wobec panelistów (możliwe do osobnego rozwinięcia w postaci pisemnej). W dalszej kolejności, w zależności od napływających zgłoszeń, lista uczestników tej części debaty zostanie przedstawiona imiennie.

Organizacja sesji
W trybie organizacyjnym harmonogram sesji przedstawia się następująco:
(początek godz. 11.45)
Zagajenie: M. Jaworska-Witkowska (5 min.)
Część I
Wykład E. Potulickiej (20 min.)
Wykład T. Sławka (20 min.)
(przerwa kawowa g. 12.30-12.45)
Część II
Panel Rektorski: każdy uczestnik po ok. 15 minut (razem 60 min).
Część III
Wystąpienia wydawców (2 po 10 min.)
Dyskusja (głosy po 5 min.) 4 osób łącznie 20 min.
Odpowiedzi panelistów (po 5 min.) łącznie 25 min.
Zakończenie: M. Szymański (10 min.)
Sesja trwa łącznie trzy godziny (180 min.).

Koordynatorzy przyjmują pod adresem e-mailowym: lechwit@op.pl najpóźniej do 1 września br. teksty pisemne od zarejestrowanych uczestników Zjazdu, które zostaną następnie umieszczone na stronie internetowej Zjazdu, jako zalążek dyskusji sesyjnej, po czym już w wersji ostatecznej redakcyjnie przeznaczone zostaną po standardowej procedurze recenzyjnej do publikacji zespołowej dorobku naukowego sesji. Zamieszczenie tekstu na stronie zjazdowej jest traktowane także jako pełnoprawna publikacyjnie forma udziału merytorycznego w Zjeździe, w postaci „referatu”.
Wszystkich zainteresowanych serdecznie zapraszamy do aktywnego udziału w debacie wokół przedstawionych problemów. Część tez kluczowych dla postawienia problemów sesji ostatni z moderatorów zawarł w swojej książce: Lech Witkowski „Ku integralności edukacji i humanistyki II”, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń, 2009, zapraszając do dyskusji z nimi.

Koordynatorzy Sesji I:
Dr hab. Monika Jaworska-Witkowska (UKW, WSEZ)
Prof. Mirosław Szymański (UP)
Prof. Lech Witkowski (IBE)